Prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy wynika z art. 66 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, czego gwarantem są obowiązki pracodawcy dotyczące zapewnienia pracownikom takich warunków pracy, określone w art. 15, art. 94 pkt 4 i art. 207 § 2 Kodeksu pracy. Należy mieć na uwadze, że prawo do ochrony zdrowia ma również każdy obywatel (art. 68 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej).
Zgodnie z art. 210 § 1 Kodeksu pracy w razie gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom, pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego.
Co więcej, jeżeli powstrzymanie się od wykonywania pracy nie usuwa zagrożenia, pracownik ma prawo oddalić się z miejsca zagrożenia. Musi jednak zawiadomić o tym niezwłocznie przełożonego.
W powyżej wymienionych przypadkach za czas powstrzymania się od wykonywania pracy lub oddalenia się z miejsca zagrożenia zachowuje się prawo do wynagrodzenia (art. 210 § 3 Kodeksu pracy).
Nie każdy zdaje sobie sprawę z tego, że pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy wymagającej szczególnej sprawności psychofizycznej w przypadku, gdy jego stan psychofizyczny nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy i stwarza zagrożenie dla innych osób. Warunkiem skorzystania z tego uprawnienia jest uprzednie zawiadomienie przełożonego.
Zgodnie z art. 2373K.p. pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy, do której wykonywania nie posiada on wymaganych kwalifikacji lub potrzebnych umiejętności, a także dostatecznej znajomości przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Właśnie z powyższego wynika ciążący na pracodawcy obowiązek:
- przeszkolenia pracownika w zakresie bhp przed dopuszczeniem go do pracy,
- prowadzenia szkoleń okresowych.
Ustawodawca precyzyjnie określił cele, którym powinny sprostać szkolenia bhp, a mianowicie chodzi tu o zapewnienie ich uczestnikom (§ 3 rozporządzenia):
- zaznajomienia się z czynnikami środowiska pracy mogącymi powodować zagrożenia dla bezpieczeństwa i zdrowia pracowników podczas pracy oraz z odpowiednimi środkami i działaniami zapobiegawczymi,
- poznania przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie niezbędnym do wykonywania pracy w zakładzie pracy i na określonym stanowisku pracy, a także związanych z pracą obowiązków i odpowiedzialności w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy,
- nabycia umiejętności wykonywania pracy w sposób bezpieczny dla siebie i innych osób, postępowania w sytuacjach awaryjnych oraz udzielania pomocy osobie, która uległa wypadkowi.
Zasady przeprowadzania szkoleń określa rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z 27 lipca 2004 r. w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy (dalej: „rozporządzenie”). Zgodnie z § 4 ust. 1 rozporządzenia, szkolenie może być organizowane i prowadzone przez pracodawców lub przez jednostki organizacyjne prowadzące działalność szkoleniową w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy, które zostały sprecyzowane w§ 1a pkt 2 rozporządzenia i są to:
- placówki kształcenia ustawicznego, placówki kształcenia praktycznego, ośrodki dokształcania i doskonalenia zawodowego,
- szkoły ponadgimnazjalne,
- jednostki badawczo-rozwojowe, szkoły wyższe lub inne placówki naukowe,
- stowarzyszenia, których celem statutowym jest działalność związana z bezpieczeństwem i higieną pracy,
- osoby prawne lub fizyczne prowadzące działalność oświatową na zasadach określonych w przepisach o swobodzie działalności gospodarczej, – które na zlecenie pracodawcy prowadzą działalność szkoleniową w dziedzinie bhp.